Tydzień temu na blogu pojawił się wpis o moich wrażeniach z lektury Kosmosu Witolda Gombrowicza. Zaraz po tym wpadła mi w ręce książka popularnonaukowa Bohater Gombrowicza i Lema wobec chaosu rzeczywistości, o której dziś kilka słów.

Po pierwsze, trochę mnie zdziwiło, że moje obserwacje z lektury Kosmosu zawarte w poprzednim wpisie, w większości pokrywają się z tym, co pisze Justyna Towarek. Wydało mi się to dziwne, bo jest to książka, bardzo bogata w symbolikę i taka, którą różnie można interpretować… Najwidoczniej autorka książki i ja myślimy podobnie i te same rzeczy przykuwają naszą uwagę…

Bohater Gombrowicza i Lema wobec chaosu rzeczywistości to książka z dziedziny literaturoznawstwa. Autorka zestawia dwie bardzo różniące się powieści – Kosmos i Śledztwo – poszukując wspólnego mianownika obu tych dzieł. Kosmos Gombrowicza opisuje dość szczegółowo, Śledztwo Lema zdecydowanie krócej. Analizuje wybrane utwory, odwołując się do różnych metodologii, perspektyw badawczych i filozofii. Psychoanaliza, antropologia ponowoczesna, perspektywa epistemologiczna, Kierkegaardowski egzystencjalizm, to tylko niektóre z nich. W książce pojawiają się też wzmianki o tekstowym charakterze rzeczywistości wykreowanej w omawianych utworach, o pisaniu jako procesie twórczym oraz relacji autor – czytelnik. Sporo miejsca poświęciła autorka kwestiom językowym oraz swoistemu „gwałtowi na języku” w Kosmosie. W rozważaniach na temat literatury nie zabrakło odniesień do biografii twórców. W publikacji znalazły się obszerne cytaty wypowiedzi Gombrowicza. Niby wszystko jest, ale coś tu jednak zgrzyta…

1

Autorka wskazuje na szereg analogicznych motywów i komponentów w obu powieściach, na przykład: śledztwo bez zbrodni; anomalie zakłócające codzienność; pojawianie się swoistych quasi-wskazówek, znaków i poszlak, które determinują działania bohaterów; refleksja nad rolą przypadku w życiu; poszukiwanie ładu, sensu i odpowiedzi na podstawowe egzystencjalne pytania; łamanie konwencji kryminału; zaburzona narracja; obecność absurdu i niesamowitości… Wszystko to znajdziemy w obu lekturach. Na głębszym poziomie między obiema powieściami istnieje zapewne jeszcze więcej połączeń, niestety autorka w żaden sposób ich nie rozpatruje, a jedynie wskazuje na ich obecność. Ślizga się po powierzchni tematu, dokonując powierzchownej analizy. W książce Towarek nie ma chyba ani jednego zdania, w którym autorka analizowałaby literackie światy Gombrowicza i Lema jednocześnie. Żadnej syntezy. Najpierw czytamy o Kosmosie, następnie o Śledztwie, do tego w zaburzonych proporcjach. Książkę zamyka krótkie podsumowanie, w którym wniosków analitycznych z zestawienia obu książek – bo wnioski z lektury poszczególnych pozycji oczywiście są – jak na lekarstwo. Szkoda, bo to temat, który z pewnością miał potencjał. Zabrakło jednak syntetycznego ujęcia.

2

Jedna książka miała by kontekstem dla drugiej, ale kontekst jest tu tylko pozorny. W przypadku tej publikacji nie można mówić o jakiejkolwiek komparatystyce czy analizie porównawczej. Nie ma tu obiecywanego „równoległego odczytania” dwóch korespondujących ze sobą powieści. Są dwa odrębne eseje, poprzedzone notami biograficznymi o autorach. Poprawne, ale nic ponadto.

Bohater Gombrowicza i Lema wobec chaosu rzeczywistości to lektura na jedno popołudnie i nie żałuję czasu poświęconego na jej przeczytanie, jednak nie do końca spełniła moje oczekiwania. Ja sama uwielbiam tropić analogie – ci którzy regularnie czytają bloga to potwierdzą – i prawie każda nowa książka czy film kojarzy mi się z czymś już znanym, dlatego z ogromnym zaciekawieniem zabrałam się za lekturę książki Towarek.

Myślę, że autorka najlepiej by zrobiła pisząc wyłącznie o Kosmosie, darując sobie Śledztwo. Gombrowicz i jego dzieło zajmują blisko dwie trzecie publikacji i to głównie im jest poświęcona ta książka. Z drugiej strony, paradoksalnie, znacznie bardziej zainteresowała mnie właśnie druga jej część, poświęcona powieści Lema, której dotąd nie czytałam. Choć jest bardziej fragmentaryczna i skrótowa, znalazłam w niej coś, co mnie zaintrygowało i zaskoczyło. Zagadnienia takie jak stochastyka, probabilistyka i statystyka zdają się mieć niewiele wspólnego z literaturą, a jednak… Pojawiają się – choć w nielicznych – dziełach literackich, czyniąc je tym bardziej fascynującymi. Towarek zwróciła uwagę na obecność tych zagadnień ze świata matematyki w Śledztwie, czym zachęciła mnie do sięgnięcia po tę powieść.

Bohater Gombrowicza i Lema wobec chaosu rzeczywistości dla pasjonatów twórczości Gombrowicza i Lema jest pozycją obowiązkową. Dla osób zainteresowanych przenikaniem się i korespondowaniem dzieł różnych twórców, niekoniecznie. Mimo wszystko, jako osoba w której niedawno zrodziła się miłość do pisarstwa Gombrowicza, cieszę się, że miałam okazję przeczytać książkę Towarek. To dopiero mój drugi krok na drodze do zgłębienia Gombrowiczowskiego uniwersum. Na pewno na blogu jeszcze nie raz padnie jego nazwisko.

DSC_3647

*

Na koniec jeszcze krótka refleksja o literaturze w ogóle. Już we wstępie książki Towarek, w odniesieniu do Gombrowicza padły następujące słowa:

Pisarz zanadto nie koncentrował się na treściach własnych utworów, lecz na możliwościach operowania językiem; był świadomy swoich literackich zdolności, toteż zajmował się ich nieustannym szlifowaniem.

Na pewno nie przestudiowałam twórczości, biografii oraz filozofii życiowej i artystycznej wyznawanej przez Gombrowicza tak dokładnie jak autorka, ale ciężko mi się zgodzić z podobnym stwierdzeniem w stosunku do artysty pokroju Gombrowicza… W dziele literackim forma jest treści dopełnieniem, ewentualnie równorzędną składową, ale kiedy zaczyna dominować nad treścią, to już nie jest literatura, tylko jej karykatura. Abstrahując od całkiem innej definicji „formy” zaproponowanej przez Gombrowicza właśnie i skupiając się na jej tradycyjnym znaczeniu, utwór literacki, w którym forma jest nadrzędna, a treść drugorzędna, jest dla mnie literacką wydmuszką. Piękną z zewnątrz, ale pustą w środku. Jeśli nie można z lektury wynieść nic poza estetycznym doznaniem, to po co czytać…?

978-83-7942-654-6

Autor: Justyna Towarek
Tytuł: Bohater Gombrowicza i Lema wobec chaosu rzeczywistości
Wydawnictwo: Novae Res

Seria wydawnicza: Popularnonaukowa
Liczba stron: 143
Wydanie: I (2015)
Oprawa: Miękka
Format: 12 x 19 cm
ISBN: 978-83-7942-654-6

Książka trafiła do mnie dzięki uprzejmości Wydawnictwa Novae Res.

logo-novae-res-300dpi